Εργαζόμενοι σαν νοικιασμένα ποδήλατα...

Ημερομηνία δημοσίευσης: 12/11/2009

Του ΓΙΑΝΝΗ ΚΟΥΖΗ*

Μέσα στη μεγάλη ποικιλία των μορφών της εργασιακής επισφάλειας υπάρχουν ορισμένες που πραγματικά προκαλούν στο άκουσμά τους: Δανεισμός ή ενοικίαση εργαζομένων… Πρακτική αρκετά παλιά και καθόλου πρόσφατη. Όμως η ασυδοσία του κεφαλαίου για το μέγιστο κέρδος ολοένα και εφευρίσκει νέες μορφές δανεισμού ή εκσυγχρονίζει τις παλιές. Πετυχαίνει την ψήφιση σχετικών νόμων καταστρατηγώντας, πολλές φορές, και αυτές τις διατάξεις που επικαλούνται την ελάχιστη προστασία του εργαζόμενου.

Ποιες είναι οι περιπτώσεις που εκπροσωπούν το φαινόμενο της «κατάτμησης της εργοδοτικής ιδιότητας», όταν, δηλαδή, ο εργαζόμενος, μέσα στην ίδια εργασιακή σχέση, έχει περισσότερους από έναν εργοδότες;

1) Στην παραδοσιακή μορφή του δανεισμού, εκείνη του «γνήσιου» και «αλληλέγγυου» δανεισμού, μια επιχείρηση διευκολύνει, προσωρινά και χωρίς αντάλλαγμα, κάποια άλλη για να καλύψει τις έκτακτες ανάγκες της. Ο εργαζόμενος προσλαμβάνεται, αμείβεται και υπάγεται στο εργασιακό καθεστώς της δανείζουσας επιχείρησης, ενώ υπάγεται στο διευθυντικό δικαίωμα της δανειζόμενης. Στη σύγχρονη εξέλιξη αυτής της μορφής του δανεισμού επωφελούνται οι όμιλοι επιχειρήσεων με την εκδήλωση «αλληλεγγύης» ανάμεσα στις επιχειρήσεις του ίδιου ομίλου με αποσπάσεις και παραχωρήσεις προσωπικού μεταξύ τους. Με αυτό το καθεστώς υπολογίζεται ότι απασχολούνται περισσότεροι από 20.000 εργαζόμενοι. Για παράδειγμα, δίπλα στις τράπεζες στήνονται θυγατρικές εταιρείες που στηρίζουν τη λειτουργία τους δανείζοντας συχνά προσωπικό σε αυτές. Οι δανεισμένοι εργαζόμενοι ασκούν καθήκοντα τραπεζοϋπαλλήλου με τον μισθό της θυγατρικής. Συμβαίνει, μάλιστα, αυτός ο δανεισμός να διαρκεί και πάνω από δέκα χρόνια αναιρώντας και αυτόν τον προσωρινό χαρακτήρα της έννοιας του δανεισμού. Είναι ενδεικτικό ότι θυγατρική εταιρεία κορυφαίας τράπεζας στην Ελλάδα έχει αποσπάσει το 80% του προσωπικού της στη μητέρα εταιρεία, συμβάλλοντας, και με αυτό τον τρόπο, στην διόγκωση των υπερκερδών της…

2) Η νεώτερη εκδοχή συναντάται στην περίπτωση του «κατʼ επάγγελμα» ή «κατʼ επιχείρηση» δανεισμού. Σε αυτή την περίπτωση ο δανεισμός αποτελεί επικερδή δραστηριότητα. Προσλαμβάνονται εργαζόμενοι με αποκλειστικό σκοπό να παραχωρηθούν με δανεισμό με σκοπό το κέρδος. Η εμπορευματοποίηση της εργασίας στο έπακρο και εις διπλούν! Οι εταιρείες προσωρινής απασχόλησης (ΕΠΑ) προμηθεύουν προσωπικό στις δανειζόμενες επιχειρήσεις. Το προσωπικό αυτό αμείβεται συνήθως με τους ελάχιστους, και όχι τους πλήρεις, όρους που ισχύουν για το προσωπικό της δανειζόμενης ώστε να υπάρχει περιθώριο επωφελούς προσφυγής στον δανεισμό από τις επιχειρήσεις. Ο ανώτατος χρόνος δανεισμού είναι 8μηνος με δυνατότητα μέχρι και 8μηνης ανανέωσης. Όμως, ο συνήθης χρόνος δανεισμού δεν υπερβαίνει τη διάρκεια του μήνα, ενώ μέσα στο έτος ο εργαζόμενος κατά μέσο όρο δανείζεται σε 6 διαφορετικούς εργοδότες! Στην Ελλάδα σήμερα λειτουργούν επίσημα 9 ΕΠΑ που δηλώνουν ότι κατά το προηγούμενο έτος απασχόλησαν περί τους 10.000 εργαζόμενους. Στον ευρωπαϊκό χώρο υπολογίζεται ότι το 2% των εργαζομένων απασχολείται με τη συγκεκριμένη μορφή δανεισμού.

Εδώ θα πρέπει να σημειώσουμε ότι οι πρακτικές δανεισμού δεν πρέπει να συγχέονται με τις εργολαβίες, με τις οποίες υπάρχουν ομοιότητες και διαφορές. Έχουν ως κοινό ότι ανήκουν στις λεγόμενες τριμερείς σχέσεις εργασίας και ότι οι εργολαβίες διατηρούν για το προσωπικό τους το δικό τους εργασιακό καθεστώς, όπως συμβαίνει και με τη δανείζουσα εταιρεία, όμως μόνο για την περίπτωση του «γνήσιου» δανεισμού. Αντιθέτως, στις εργολαβίες δανείζονται υπηρεσίες και όχι πρόσωπα, το δε προσωπικό των εργολάβων υπάγεται στο διευθυντικό δικαίωμα του εργολάβου και όχι της δανειζόμενης εταιρείας.

Ποιο μέλλον διαφαίνεται για τον δανεισμό και τι θα μπορούσε να προταθεί;

Η περίπτωση του γνήσιου δανεισμού, που λειτουργεί με γενικές διατάξεις και ανεξέλεγκτους όρους, δεν φαίνεται να απασχολεί την κυβέρνηση. Η μόνη πρόταση που μπορεί να σταθεί είναι η υπαγωγή του παραχωρούμενου προσωπικού στο εργασιακό καθεστώς της δανειζόμενης επιχείρησης ώστε να αποφεύγεται η χρήση του σε βάρος των εργασιακών δικαιωμάτων.

Η περίπτωση των ΕΠΑ, που εισήλθε στην Ελλάδα με τον Ν. 2956/01, πρόκειται να αναθεωρηθεί και όχι να καταργηθεί. Άλλωστε από το 2008 υπάρχει και η σχετική Κοινοτική Οδηγία 104, που ενισχύει την παρουσία τους και δημιουργεί νομικά κωλύματα στην κατάργησή τους. Ωστόσο ακόμη και σε αυτή την περίπτωση υπάρχει τρόπος να καταργηθούν στην πράξη με τη δημιουργία δικαιωμάτων για τους δανεισμένους ώστε να μην αξιοποιείται το συγκριτικό πλεονέκτημα του χαμηλότερου εργασιακού κόστους που τους αναγνωρίζουν οι νόμοι.

Εντούτοις ο θεσμός του δανεισμού εργαζομένων σε μια κοινωνία που σέβεται τον εαυτό της δεν έχει θέση. Προσβάλλει το συνταγματικό δικαίωμα της ανθρώπινης προσωπικότητας και αξιοπρέπειας. Δυστυχώς, όμως, με την κρατούσα άποψη στην Ελλάδα και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, υπό την κυριαρχία του δόγματος της οικονομικής ελευθερίας του κεφαλαίου και της υποκριτικής άποψης για το δικαίωμα στην εργασία με την αποδοχή του ρόλου των ΕΠΑ στην προώθηση της απασχόλησης, οι έννοιες χάνουν το νόημά τους. Σε ό,τι με αφορά, ηχεί πάντοτε στʼ αυτιά μου η απάντηση συνεντευξιαζόμενου δανεισμένου σε σχετική έρευνα που τον καλούσε να αξιολογήσει το περιεχόμενο της εργασίας του. «Νιώθω σαν νοικιασμένο ποδήλατο…»


*Ο Γ. Κουζής διδάσκει στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

Η ΝΕΑ ΟΔΗΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΔΑΝΕΙΣΜΟ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ (ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΙΝΕ ΓΣΕΕ, ΤΕΥΧΟΣ ΑΠΡΙΛΙΟΥ)

Δανεισμός Εργαζομένων: Mια τριμερής σχέση εργασίας όπου υπάρχουν δύο εργοδότες Δανεισμός Εργαζομένων

Mια τριμερής σχέση εργασίας όπου υπάρχουν δύο εργοδότες

Δανεισμός Εργαζομένων

Βάσει του άρθρου 648 του Αστικού Κώδικα η σύμβαση εργασίας, είτε είναι εξαρτημένη εργασία (μισθωτών υπηρεσιών) είτε σύμβαση ανεξαρτήτων υπηρεσιών (ελευθέρων επαγγελμάτων), συνάπτεται μεταξύ δύο συμβαλλόμενων όπου ο ένας εξ αυτών παρέχει εργασία στον άλλο και ο δεύτερος καταβάλει στον πρώτο, μισθό για τις υπηρεσίες του.

Στις ημέρες μας έχει πλέον γίνει συνηθισμένο το φαινόμενο σε αυτήν την σχέση να παρεμβάλλονται και τρίτοι. Σε αυτή την περίπτωση η σχέση γίνεται περιπλοκότερη και ουσιαστικά δημιουργείτai μια τριμερής σχέση εργασίας όπου υπάρχουν δύο εργοδότες. Αυτή η σχέση είναι γνωστή σαν δανεισμός εργαζομένων, γνήσιος ή μη γνήσιος.

1) Γνήσιος Δανεισμός

Σύμφωνα με το άρθρο 651 του Α.Κ. προκύπτει ότι ο εργαζόμενος οφείλει να παρέχει αυτοπρόσωπα την εργασία του. Σε συνδυασμό όμως με το άρθρο 361 του Α.Κ. δεν απαγορεύεται η παροχή υπηρεσίας από τον εργαζόμενο σε τρίτο και κατά παρέκκλιση του άρθρου 651 είναι δυνατός ο προσωρινός δανεισμός του εργαζομένου σε τρίτο. Επομένως, εάν θέλαμε να δώσουμε έναν ορισμό στην έννοια του γνήσιου δανεισμού υπαλλήλων αυτός θα ήταν:

«Γνήσιος δανεισμός υπαλλήλων υπάρχει όταν ο εργοδότης που έχει στη διάθεση του τις υπηρεσίες κάποιου εργαζόμενου (αρχικός εργοδότης), παραχωρεί τις υπηρεσίες του τελευταίου σε άλλον εργοδότη (δευτερογενής εργοδότης) και συμφωνείται και από τους τρεις ο τρόπος και ο χρόνος του δανεισμού (τριμερής σύμβαση εργασίας).»

Η περίπτωση δανεισμού που δίνεται από τον παραπάνω ορισμό είναι ο γνήσιος δανεισμός και μπορεί να είναι αποτέλεσμα πολλών λόγων όπως την έλλειψη εργασίας, τα οικονομικά προβλήματα της επιχείρησης κ.λπ.. Πάντως, αποτελεί μια συνηθισμένη πρακτική κυρίως στις χώρες της Ε.Ε. και θεωρείται ότι προσφέρει λύση στις οικονομικές και κοινωνικές ανάγκες των κρατών του ανεπτυγμένου κόσμου.

Εδώ θα πρέπει να επισημανθεί πως είναι αδύνατος ο δανεισμός εργαζομένου με απόφαση του εργοδότη και μόνον και χωρίς την σύμφωνη γνώμη του εργαζομένου. Καθώς, η εργασία δεν μπορεί να θεωρηθεί ως εμπόρευμα και να διατίθεται ως ένα οποιοδήποτε αγαθό που βρίσκεται στην κατοχή μιας επιχείρησης.

Πάντως, στην πραγματικότητα είναι πιθανή η καταστρατήγηση των δικαιωμάτων του εργαζομένου από τους εργοδότες, εκμεταλλευόμενοι πολλές φορές την θέση ισχύος τους και με τον φόβο της απόλυσης.

Επίσης, από τον παραπάνω ορισμό προκύπτει πως ο δανεισμός έχει πάντα προσωρινή μορφή έστω και αν μπορεί να είναι ορισμένου ή αορίστου χρόνου. Δηλαδή, ο εργαζόμενος θα πρέπει σε κάθε περίπτωση μετά από κάποιο χρονικό διάστημα να επιστρέψει στον αρχικό εργοδότη του. Σε διαφορετική περίπτωση πρόκειται για νέα σύναψη εργασίας ή για μεταβίβαση της εργασιακής σχέσης.

Σημείωση: Σε περίπτωση γνήσιου δανεισμού εργαζομένου καταρτίζεται συμφωνητικό τριμερούς σύμβασης εργασίας, που δεν κατατίθεται στο ΣΕΠΕ, ΙΚΑ, ΟΑΕΔ, κ.τ.λ. αλλά τίθεται στον απόρρητο φάκελο του εργαζομένου για 10 τουλάχιστον χρόνια.

1.1) Υποχρεώσεις και δικαιώματα κατά τη διάρκεια του δανεισμού

Καταβολή Μισθού

Με την τριμερή σύμβαση δανεισμού δεν επηρεάζεται η αρχική σύμβαση εργασίας και αντισυμβαλλόμενος εργοδότης παραμένει ο αρχικός. Επομένως, υπόχρεος για την καταβολή μισθού στον εργαζόμενο είναι ο αρχικός εργοδότης σε ότι αφορά της νόμιμες ή συμφωνημένες, βάση της αρχικής σύμβασης εργασίας, αποδοχές. Οπότε, σε περίπτωση υπερωριακής, νυχτερινής και απασχόλησης σε μέρες αργιών οι αποδοχές καταβάλλονται από τον τρίτο εργοδότη.

Είναι δυνατό να συμφωνηθεί η καταβολή του μισθού ή μέρους αυτού από τον τρίτο εργοδότη. Σε περίπτωση που καταβάλλεται μέρος του μισθού από τον τρίτο εργοδότη τότε αυτό το μέρος θα καταλογίζεται ως έκπτωση από τον τρίτο προς τον αρχικό εργοδότη.

Καταβολή κανονικής άδειας

Αναφορικά με την καταβολή των παροχών κανονικής αδείας του Α.Ν.539/45 (αποδοχές και επίδομα αδείας) του μισθωτού είναι ο αρχικός (δανείζων) εργοδότης.

Σχετικά με τον χρόνο χορηγήσεως της αδείας, αυτός κανονίζεται με συμφωνία του μισθωτού και του μεταγενέστερου εργοδότη (δανειζόμενου), στον οποίο παρέχει τις υπηρεσίες του ο μισθωτός ή με βάση το ετήσιο πρόγραμμα αδειών του δανειζόμενου (τρίτου) εργοδότη (π.χ. ομαδική χορήγηση αδειών σε όλο το προσωπικό).

Να σημειωθεί πως σε ότι αφορά την χορήγηση των ημερών αδείας το παραπάνω ισχύει σε περίπτωση που ο δανεισμός διαρκεί από ένα χρόνο και πάνω. Ενώ, σε περίπτωση που ο δανεισμός είναι για μικρό χρονικό διάστημα οι ημέρες αδείας χορηγούνται από τον πρώτο εργοδότη.

Καταγγελία Σύμβασης

Το δικαίωμα καταγγελίας της σύμβασης το διατηρεί ο αρχικός εργοδότης καθώς και σε περίπτωση καταγγελίας της σύμβασης από την πλευρά του εργαζομένου αυτή θα πρέπει να απευθύνεται στον αρχικό εργοδότη.

Ασφάλιση

Σύμφωνα με την με αριθμό 95/2004 εγκύκλιο του Ι.Κ.Α. σε περίπτωση δανεισμού ο εργαζόμενος καταχωρείται στο «Ειδικό Βιβλίο» (Ε.Β.Ν.Κ.Π.) της δανειζόμενης επιχείρησης. Στην ένδειξη 'ημερομηνία πρόσληψης' αναγράφεται η ημερομηνία από την οποία εξαιτίας του δανεισμού, ο εργαζόμενος διαθέτει τις υπηρεσίες του στη δανειζόμενη επιχείρηση και καταχωρείται σχετική παρατήρηση, στην αμέσως επόμενη γραμμή.

Σε ότι αφορά την καταβολή των ασφαλιστικών εισφορών και την υποβολή Α.Π.Δ. υπόχρεος είναι ο αρχικός εργοδότης. Εάν, όμως ο δανειζόμενος εργοδότης απασχολεί τον εργαζόμενο υπερωριακά κ.λπ. όπου υπεύθυνος, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, είναι ο ίδιος για την καταβολή των αποδοχών αυτών επιβαρύνεται και με την καταβολή των ασφαλιστικών εισφορών των αποδοχών αυτών καθώς και με την υποχρέωση να συμπεριλάβει τον εργαζόμενο στην Α.Π.Δ. της επιχείρησής του.

Σημείωση: Σε ότι αφορά το διευθυντικό δικαίωμα αυτό ασκείται από τον δανειζόμενο εργοδότη ό οποίος είναι υπεύθυνος και για την πρόνοια και γενικότερα την εφαρμογή της προστατευτικής εργατικής νομοθεσίας βάσει των διατάξεων περί υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας.

2) Μη Γνήσιος Δανεισμός

Ο μη γνήσιος δανεισμός εργαζομένων υφίσταται όταν ο εργοδότης που προσλαμβάνει, έχει ως αποκλειστικό σκοπό όχι να χρησιμοποιήσει ο ίδιος τις υπηρεσίες του μισθωτού αλλά να παραχωρήσει τις υπηρεσίες του σε έναν άλλο εργοδότη. Επίσης, η άλλη διαφορά από τον γνήσιο δανεισμό είναι ότι στην περίπτωση του μη γνήσιου δανεισμού ο αρχικός εργοδότης ενεργεί στο πλαίσιο μιας κατ’ εξακολούθηση ασκούμενης από αυτόν δραστηριότητας (δανεισμό εργαζομένων) με σκοπό να αποκομίσει το κέρδος (Εταιρείες Προσωρινής Απασχόληση).

2.1) Εταιρείες Προσωρινής Απασχόλησης

Σύμφωνα με τα άρθρα 20 και 21 του Ν. 2956/2001 οι Εταιρείες Προσωρινής Απασχόλησης (Ε.Π.Α.) έχουν ως αντικείμενο δραστηριότητας την παροχή εργασίας από τους μισθωτούς τους σε άλλον εργοδότη (έμμεσο εργοδότη) με τη μορφή της προσωρινής απασχόλησης. Οι Ε.Π.Α. έχουν τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματα του εργοδότη κατά τις κείμενες διατάξεις (εγγραφή ειδ. βιβλ. ΙΚΑ., Π.Δ. 156/94, κάρτα πρόσλ. ΟΑΕΔ, Σ.ΕΠ.Ε). Ως προσωρινή απασχόληση θεωρείται η εργασία, η οποία παρέχεται σε άλλον εργοδότη (έμμεσος εργοδότης) για περιορισμένο χρονικό διάστημα από μισθωτό, ο οποίος συνδέεται με τον εργοδότη του (Ε.Π.Α. άμεσος εργοδότης) με σύμβαση ή σχέση εξαρτημένης εργασίας ορισμένου ή αορίστου χρόνου και επιτρέπεται μόνο με τους όρους και προϋποθέσεις των διατάξεων του νόμου αυτού.

Εταιρεία Προσωρινής Απασχόλησης μπορεί να συσταθεί μόνο με τη μορφή Ανώνυμης Εταιρείας με μετοχικό κεφάλαιο τουλάχιστον 176.082,17€ και απαιτείται ειδική άδεια από το Υπουργείο Απασχόλησης για την ίδρυση και λειτουργία της.

2.2) Διάρκεια μη γνήσιου δανεισμού

Με το άρθρο 22 του Ν. 2956/2001), ορίζεται πως η διάρκεια της απασχόλησης του μισθωτού από τον έμμεσο εργοδότη δεν επιτρέπεται να είναι μεγαλύτερη από οκτώ (8) μήνες. Επιτρέπεται η έγγραφη ανανέωση για τον ίδιο έμμεσο εργοδότη με την προϋπόθεση ότι η συνολική διάρκεια ανανέωσης δεν θα υπερβαίνει τους οκτώ (8) μήνες. Σε περίπτωση συνέχισης της απασχόλησης του μισθωτού από τον ίδιο έμμεσο εργοδότη μετά τη λήξη της διάρκειάς της και της τυχόν ανανέωσής της για χρονικό διάστημα μεγαλύτερο από δύο (2) μήνες (8+8+2), η σύμβαση εργασίας του μισθωτού με την Ε.Π.Α. (άμεσος εργοδότης), θεωρείται ότι μετατρέπεται αυτοδίκαια σε σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου, μεταξύ του μισθωτού και του έμμεσου εργοδότη, από την αρχική ημερομηνία.

2.3) Περιπτώσεις που δεν επιτρέπεται ο μη γνήσιος δανεισμός

Η απασχόληση μισθωτού σε έμμεσο εργοδότη με σύμβαση προσωρινής απασχόλησης δεν επιτρέπεται (άρθ. 24 του Ν. 2956/2001):

α) όταν με αυτήν αντικαθίστανται εργαζόμενοι που ασκούν το δικαίωμα απεργίας

β) όταν ο έμμεσος εργοδότης το προηγούμενο έτος είχε πραγματοποιήσει ομαδικές απολύσεις εργαζομένων στις ίδιες ειδικότητες

γ) όταν ο έμμεσος εργοδότης υπάγεται στις διατάξεις του Ν. 2190/94 ή στις διατάξεις της παρ. 3 του άρθρου 1 του Ν. 2527/97, όπως ισχύουν

2.4) Έλεγχος Εταιρειών Προσωρινής Απασχόλησης

Ο φορέας που ελέγχει την τήρηση και σωστή εφαρμογή των διατάξεων που διέπουν τις Εταιρείες Προσωρινής Απασχόλησης, όπως αναφέρεται στο άρθρο 25 του Ν.2956/2001, είναι το Σώμα Επιθεώρησης Εργασίας του Υπουργείου Απασχόλησης & Κοιν. Προστασίας. Για κάθε παράβαση των διατάξεων του νόμου αυτού το ΣΕΠΕ επιβάλλει στις εταιρίες πρόστιμο, που κυμαίνεται από €2936,00 μέχρι €29.360,00 , ανάλογα με την βαρύτητα της παράβασης. Για την επιβολή του προστίμου εφαρμόζονται ανάλογα οι διατάξεις του άρθρου 16 του Ν.2639/98, όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 3 του Ν.3385/05.

Σωτήρης Δημ. Φραντζανάς, οικονομολόγος, MSc in Acc. & Fin., συνεργάτης της Επιστημονικής Ομάδας του περιοδικού Epsilon7

Οδηγία της Ε.Ε. για την προσωρινή απασχόληση

Σύσταση για δεύτερη ανάγνωση (8-10-2008)

Πρόταση οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (Επίσημη Εφημερίδα αριθ. 203 Ε της 27/8/2002 σ. 0001-0005)

Τροποποιημένη πρόταση οδηγία του Ευρωπαϊκού Κουνοβουλίου και του Συμβουλίου (28-11-2002)

Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (18-9-2008)

Στραβά μάτια για την προσωρινή απασχόληση - ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 23/10/2008

Υπουργική Απόφαση 30342 / 6-3-02 Προσωρινή Απασχόληση

Ν. 3144/03 άρθρο 5 Προσωρινή Απασχόληση

Ν. 2956/01 άρθρο 20 - 26 Προσωρινή Απασχόληση

«Δανεισμός εργαζομένων», Σοφία Ζωγράφου